Tonny van den Berg: De vreugde van het buitenspel

Zo’n 15 jaar geleden ging ik voor het eerst mee met een reis van CCI. Onder begeleiding van Serv Vinders en Yvette Vervoort bezocht ik met een groep geïnteresseerde Aarhus in Denemarken. Daar zag ik voor het eerst een kinderopvang in het bos. Kinderen werden door ouders naar een ‘oppik’-locatie gebracht, van waaruit ze met een busje naar het bos werden gebracht. Daar speelden ze de hele dag buiten. Ik was heel erg onder de indruk. Het was midden in de winter, de kinderen hadden warme kleding en als marsmannetjes verkenden ze de wereld om zich heen.

Mijn tweede bezoek was aan Berlijn. En daar, zelfs midden in de stad, zag ik verschillende natuurlijk buitenruimetes voor kinderen. De meeste indruk maakte een bso waarin kinderen rondliepen met hamers en spijkers, samen hutten bouwden en met elkaar en een geweldige tijd hadden. 

Vanzelfsprekend

Inmiddels heb ik heel wat locaties bezocht in Scandinavië, Duitsland en Italië, waarin veel aandacht is voor natuurlijk buitenspel. Het bijzondere is dat het niet alleen natuurlijk is in de zin van ‘de natuur’, maar ook natuurlijk in de zin van ‘vanzelfsprekend’. 

Gelukkig is er in de laatste decennia in ons land het nodige veranderd. Steeds meer speelpleinen, schoolpleinen, speeltuinen en ruimtes bij kinderdagverblijven worden natuurlijk ingericht. Gemeenten, schoolbesturen, kinderopvangorganisaties en verschillende subsidiegevers onderkennen het nut van een natuurlijke buitenomgeving voor de ontwikkeling van kinderen. Daarbij komt natuurlijk de aandacht voor een duurzaamheid en ecologisch bewustzijn. Dus met de natuurlijke buitenruimte in de zin van ‘de natuur’ gaat het steeds beter.

Andere attitude

Wat lastiger is, is de vanzelfsprekendheid van deze buitenruimte voor de pm’ers en de leerkrachten. Een natuurlijke buitenomgeving vraagt een andere attitude van leerkrachten en pm’ers. Inmiddels onderkennen we ook in Nederland de belangrijke aspecten van het buitenspelen in een natuurlijk omgeving: kinderen kunnen zich zelfstandig, autonoom buiten ‘begeven’ en ontdekken vanuit betrokkenheid de wereld om zich heen. Daarnaast leren ze, binnen de gegeven kaders, risico’s in te schatten en hiermee om te gaan. Ze leren zelfstandig en met vriendjes en vriendinnetjes obstakels te nemen, zowel letterlijk als figuurlijk. Ze komen met creatieve oplossingen. Ze scheppen een eigen wereld waarin ze zelf de baas zijn, waarin ze zich verwonderen over wat het buitenleven te bieden heeft en wat zij daar zelf mee kunnen doen.
Het is interessant om het verschil te zien tussen kinderen die spelen op een speelplein met alleen speeltoestellen en kinderen die spelen in een natuurspeeltuin. De manier van spelen verschilt enorm.

Nadenken over dilemma’s

Als we dat volle aandacht willen geven en volledig willen benutten, moeten we niet alleen nadenken over de inrichting van het buitenterrein, maar ook over hoe wij ons als professionals opstellen. Dit begint met hele simpele zaken als niet bang zijn voor zand in de opvang of in school, een goede ruimte hebben voor natte kleding en, ook belangrijk, ouders inlichten over de juiste kleding. Ook moet je samen nadenken en besluiten nemen over de wat lastigere zaken: moet je kinderen altijd in het zicht hebben? Werk je vanuit controle of vanuit vertrouwen? Is het erg als kinderen vallen, of hun handen open halen aan ruwe materialen? Gaan wij naar de kinderen toe als ze vallen of komen de kinderen bij ons? 

In Kita Rubenkamp in Hamburg, waar ze veel met Pikler werken, ben ik me bewust geworden van hoe wij in Nederland geneigd zijn om direct kinderen te hulp te schieten als er ‘gevaar’ dreigt. Daar wachten ze rustig af tot het kind bij de pedagogisch medewerker komt. De medewerker vraagt rustig wat er gebeurd is, zonder het verdriet ‘in te vullen’ voor het kind. Soms is de schrik al over voordat de kinderen bij de pedagogisch medewerker zijn.

Beschouwen en observeren

Deze beschouwende en observerende taak is heel anders dan de taak die we ons hebben aangemeten bij het buitenspel in een versteende omgeving. We kunnen daarbij uit het oog verliezen wat het betekent voor kinderen om volledig vrij te zijn en dat zij het soms nodig hebben om zonder toeziende ogen zelf dingen te ontdekken, ook als het even niet lukt.

In ons online seminar ‘Risicovol buitenspelen in het onderwijs en op de buitenschoolse opvang’ van 16 maart gaan wij in op die aspecten van risicovol buitenspel, en vooral ook zullen we aandacht besteden aan het belang een goede balans tussen enerzijds kinderen de ruimte te geven en te leren omgaan met aanvaardbare risico’s in hun spel en hen anderzijds te beschermen tegen gevaar.

Dit onderwerp leeft! Ook bij anderen

Tijdens het ontwikkelen van dit seminar bleek maar weer eens hoe dit onderwerp leeft, met name binnen de kinderopvang in Nederland. Het expertisecentrum Kinderopvang organiseert een expertteam ‘Risicovol spel’. Dit thema is breder opgezet en gaat zowel over binnen- als over buitenspel, maar zal zeker ook het risicovol buitenspel behandelen. Voor meer informatie zie:

https://expertisecentrumkinderopvang.nl/bericht/01-top-2-onderwerpen